Szkorbut – objawy i leczenie

Mianem szkorbutu określa się niedobory witaminy C, który może prowadzić do anemii, osłabienia, wyczerpania, samoistnych krwawień, bólu kończyn, obrzęków niektórych części ciała, a czasem owrzodzenia dziąseł i utraty zębów.

Szkorbut znany jest od czasów starożytnych Greków i Egipcjan. Często kojarzony jest z marynarzami w XV-XVIII wieku, kiedy to długie podróże morskie utrudniały stałe dostawy świeżych produktów. Z tego powodu szkorbut był swego czasu choroba śmiertelną, najczęściej występującą wśród marynarzy. Występowała również podczas irlandzkiego głodu ziemniaczanego w 1845 roku i amerykańskiej wojny domowej. Najnowsza udokumentowana epidemia miała miejsce w Afganistanie w 2002 roku, po wojnie i suszy.

Współcześnie przypadki szkorbutu są rzadkie, głównie ze względu na wzbogacanie żywności witaminami i minerałami. Jednak ryzyko szkorbutu jest realne, szczególnie w przypadku osób, które nie spożywają wystarczającej ilości witaminy C.

Fakty na temat szkorbutu

Oto kilka kluczowych informacji na temat szkorbutu.

• Objawy szkorbutu wynikają z poważnego niedoboru witaminy C.
• Obejmują one krwawiące rany, utratę zębów, anemię i zmniejszone tempo gojenia się ran.
• Nieleczony szkorbut może być śmiertelny.
• Szkorbut można leczyć stosując doustne lub dożylne suplementy witaminy C.

Co to jest szkorbut?

Szkorbut występuje, gdy w organizmie brakuje witaminy C, czyli kwasu askorbinowego. Niedobór witaminy C prowadzi do osłabienia, anemii, chorób dziąseł i problemów skórnych. Dzieje się tak dlatego, że witamina C jest potrzebna do produkcji kolagenu, ważnego składnika tkanek łącznych. Tkanki łączne są niezbędne dla struktury i wsparcia w organizmie, w tym struktury naczyń krwionośnych. Brak witaminy C będzie również wpływać na układ odpornościowy, wchłanianie żelaza czy metabolizm cholesterolu.

Jakie są kliniczne objawy szkorbutu?

Początkowe cechy kliniczne szkorbutu są niespecyficzne i obejmują:

• Senność
• Słaby apetyt i brak przyrostu masy ciała.
• Złe samopoczucie.
• Gorączka.
• Tachypnoe – przyspieszenie oddechu powyżej 20 na minutę.

W miarę postępu choroby rozwija się duszność, wyniszczenie, niedokrwistość, obrzęki, zmiany śluzówkowo-skórne, objawy oczne i mięśniowo-szkieletowe.

Śluzówkowo-skórne cechy szkorbutu

• Pęcherzykowe hiperkeratotyczne grudki pojawiają się najpierw na ramionach, często rozprzestrzeniając się na nogi i pośladki.
• Krwawienia okołomieszkowe, plamica (która może być wyczuwalna) i wybroczyny na nogach.
• Włosy są często poskręcane i kruche (włosy typu korkociąg, łabędzia szyja).
• Słabe gojenie się ran i ponowne otwieranie się starych, zagojonych blizn.
• Krwawienia odłamkowe w paznokciach.
• Czerwone, obrzęknięte dziąsła u pacjentów z zębami (szczególnie wokół górnych siekaczy), które mogą później stać się fioletowe lub czarne.
• Krwawienie z dziąseł.
• Rozluźnienie i utrata zębów.
• Suchość i podrażnienie oczu
• Krwotok podspojówkowy, okołooczodołowy lub oczodołowy

Dlaczego szkorbut był niegdyś powszechny wśród żeglarzy?

Szacuje się, że w okresie od XVI do XVIII wieku choroba ta zabiła ponad 2 miliony marynarzy. Podczas długiego rejsu utrata połowy załogi była powszechna, choć w skrajnych przypadkach mogło być znacznie gorzej. Vasco da Gama stracił 116 ze 170 ludzi podczas swojej pierwszej podróży do Indii w 1499 roku, prawie wszyscy z powodu szkorbutu. W 1744 roku komodor George Anson powrócił z czteroletniej podróży dookoła świata z zaledwie 188 z 1 854 ludzi, z którymi wyruszył, większość strat spowodowana była szkorbutem. Midshipman (i przyszły admirał) Augustus Keppel był jednym ze szczęśliwców, którzy przeżyli – kosztem wszystkich włosów i zębów.

Pomimo wielu prób znalezienia lekarstwa na szkorbut, osiemnastowieczna nauka nie była przygotowana do tego wyzwania. Medycyna była zdominowana przez liczące 2000 lat teorie Hipokratesa o równowadze czterech humorów. Dziś wiadomo, że brak witaminy C (kwasu askorbinowego) w diecie powoduje szkorbut, ale witaminy zostały odkryte dopiero w XX wieku. Na domiar złego wiele ssaków niebędących ludźmi potrafi syntetyzować kwas askorbinowy. Koty i psy na statkach pozostawały zatem całkowicie zdrowe, nie jedząc żadnych owoców ani warzyw, co zdawało się wskazywać na brak diety jako przyczynę szkorbutu.

Co powoduje szkorbut?

Organizm ludzki nie potrafi syntetyzować witaminy C. Musi ona pochodzić ze źródeł zewnętrznych, zwłaszcza z owoców i warzyw lub żywności wzbogaconej.

Niedobór może wynikać z:

• ubogiej diety, w której brakuje świeżych owoców i warzyw. Czesto jest to spowodawe trudna sytuacja finansowa lub głodem;
• chorób takich jak anoreksja i inne problemy ze zdrowiem psychicznym;
• restrykcyjnej diety z powodu alergii, trudności z doustnym przyjmowaniem pokarmów lub innych powodów
• starszy wiek;
• nadmierne spożycie alkoholu lub stosowanie nielegalnych narkotyków;
• spóźnione lub nieudane odstawienie niemowląt od piersi również może prowadzić do szkorbutu.

Warunki, leczenie lub nawyki, które zmniejszają zdolność organizmu do wchłaniania składników odżywczych, takie jak choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, chemioterapia i palenie, zwiększają ryzyko.

Czy można zapobiegać szkorbutowi?

Szkorbut jest chorobą, której można łatwo zapobiec. Aby uniknąć rozwoju szkorbutu, jedz regularnie dużo świeżych owoców i warzyw. Utrzymuj zdrową dietę, aby zapewnić organizmowi wszystkie witaminy i składniki odżywcze, których potrzebuje, aby zapobiec chorobom żywieniowym, takim jak szkorbut. Możesz również przyjmować suplementy, ale najpierw powinieneś porozmawiać ze swoim lekarzem.

Chociaż szkorbut może nie być tak powszechny jak kiedyś, nadal można się nim zarazić. Jest to szczególnie niepokojące, jeśli jesteś poddawany innym zabiegom medycznym lub cierpisz na schorzenia, które mogą wpływać na zdolność pozyskiwania witaminy C z pożywienia lub jej prawidłowego wchłaniania.

Bibliografia:
Velandia, B., Centor, R. M., McConnell, V., & Shah, M. (2008). Scurvy is still present in developed countries. Journal of general internal medicine, 23(8), 1281–1284. https://doi.org/10.1007/s11606-008-0577-1
https://dermnetnz.org/topics/scurvy
Callus CA, Vella S, Ferry P. Scurvy is back. Nutr Metab Insights. 2018;11:1178638818809097. doi:10.1177/1178638818809097. 
Esteves A, Teixeira da Silva F, Carvalho J, Felgueiras P, Laranjeira P. Scurvy, starvation, and flea infestation – a case report from 21st century Europe. Cureus. 2021;13(2):e13158. doi:10.7759/cureus.13158. PubMed Central
Fortenberry M, Rucker H, Gaines K. Pediatric scurvy: how an old disease is becoming a new problem. J Pediatr Pharmacol Ther. 2020;25(8):735–41. doi:10.5863/1551-6776-25.8.735.l
Gallizzi R, Valenzise M, Passanisi S, Pajno GB, De Luca F, Zirilli G. Scurvy may occur even in children with no underlying risk factors: a case report. J Med Case Rep. 2020;14(1):18. doi:10.1186/s13256-020-2341-z. 
Hirschmann JV, Raugi GJ. Adult scurvy. J Am Acad Dermatol. 1999;41(6):895-910. doi:10.1016/s0190-9622(99)70244-6.